Cô gái bán hoa và nhà Toán học (hay, kỹ năng mềm của các giáo sư)

RITES

Bài viết này nhằm chỉnh lại một quan niệm khá phổ biến rằng những người học/làm Toán (hay rộng ra là khoa học cơ bản) thường thiếu kỹ năng mềm hay kiến thức thực tế. Bản thân tôi có thỉnh thoảng tranh luận với người Việt, khi đuối lý họ thường nói đại ý: “Giáo sư ơi, đời thường không giống với lý thuyết Toán đâu!”.

Mà không chỉ người Việt, người Mỹ cũng rất định kiến về Toán. Đến mức khi nói chuyện trong các buổi tiệc, liên hoan, khi biết bạn làm Toán, câu cửa miệng của họ thường là: “Hồi xưa đi học tôi thảm hại về Toán” (I sucked at math in schools), như một niềm tự hào! Có một câu chuyện vui như sau, mà tôi nghe được từ một đồng nghiệp trẻ thanh lịch, anh này khi đó đang làm nghiên cứu sau tiến sĩ ở MIT:

Một nhà Toán học gặp một cô gái rất quyến rũ trong một dạ tiệc. Sau vài câu xã giao thông thường, cô gái hỏi nghề nghiêp của chàng. Khi được biết chàng làm Toán, cô nói như thường lệ:

-Toán à, hồi xưa tôi thảm hại về môn đó!

-Vậy nghề của cô là gì?

-Tôi làm người khác hạnh phúc bằng tình dục!

Nhà toán học nghĩ một lúc, rồi bảo:

– Hồi đi học tôi cũng thảm hại về môn đó!

Giống như các câu chuyện của người làm Toán, chuyện này có nhiều ẩn ý nhân văn, như việc nhìn nhận công bằng hơn với nghề mại dâm. Nhưng với chủ đề bài này, tôi muốn nhấn mạnh là nhà Toán học của chúng ta thể hiện một kỹ năng mềm rất tinh tế, nhất là với người khác giới: thiết lập sự đồng cảm cùng người đối thoại ngay từ đầu, ngay cả khi họ có phần thô lỗ với mình!

Vậy sự thật nằm ở đâu? Cũng như nhiều huyền thoại đường phố khác, định kiến về sự ngây ngô của người làm Toán có một phần bắt nguồn từ thực tế. Học Toán đòi hỏi niềm đam mê và độ tập trung lâu dài, nên tất nhiên nó choán nhiều thời gian cho sự phát triển các kỹ năng  khác, nhất là thời trẻ.  Một số trường hợp cực đoan mà người ta thường nhắc tới là  Alexander Grothendieck hay Grigori Perelman. Họ đều được công nhận là những nhà Toán học thiên tài mà sự nghiệp bị ảnh hưởng nghiêm trọng vì sống quá cứng nhắc và thiếu “kỹ năng mềm”!

Tuy nhiên nếu xem xét kỹ, thì nhận định trên là tương đối cảm tính và không đúng trong phần lớn trường hợp. Dưới đây tôi xin liệt kê một số phản ví dụ, cũng để giúp bạn đọc hiểu thêm về cuộc sống của giới hàn lâm:

1) Văn hóa nghiên cứu/dạy Toán là văn hóa rất mở. Điều này thoạt nghe vô lý nhưng thực sự  là vậy.  Khi giải quyết một vấn đề khó, các nhà Toán học thường xuyên phải học về những kiến thức mới mà trong đó họ chỉ là người tập sự so với các chuyên gia.  Ngay cả trong lĩnh vực của mình, thì chuyện các học trò có cách nhìn mới mẻ hơn thầy là rất bình thường. Vì thế môi trường nghiên cứu Toán khá bình đẳng, và ai cũng phải chấp nhận là mình có thể sai hay không hiểu rõ vấn đề bằng người đối thoại.

Một ví dụ: ngay cả khi dạy học cho sinh viên mới, nếu tôi có lỡ viết sai công  thức trên bảng, và một cậu học trò lấc cấc hét lên “Sai rồi!”. Thì phản ứng của tôi chỉ có thể là cười nhã nhặn và nói “Cậu nói đúng, chắc sáng nay tôi quên uống cafe!” (bạo hơn và thân thiết với trò hơn thì có thể nói “Sáng nay nội tiết của tôi hơi rối loạn!”). Lắng nghe và cảm thông với người đối thoại, dù cách họ trình bày có chướng tai,  là một kỹ năng mềm quan trọng.

Quan sát kỹ trên mạng hay báo chí thì thấy, nhiều người cổ động cho học kỹ năng mềm, hay thích tranh luận về những chủ đề “mềm mại”  lại thường khá cứng nhắc và bảo thủ trong cách nghĩ và tranh luận. Điều này cũng không khó hiểu. Khi nói chuyện về những chủ đề mơ hồ khó định tính, thì phân biệt đúng sai là gần như không thể. Nên những chuyên gia về các chủ đề này có thể đi qua cả cuộc đời hay sự nghiệp mà không phải băn khoăn là mình có thể sai, chứ chưa nói là sai thật!

2) Hệ thống đại học hiện đại, ít nhất là ở Mỹ và các nước theo hệ thống của nước này, ngày càng được vận hành như các công ty. Muốn tồn tại và phát triển trong hệ thống này đòi hỏi nhiều kỹ năng mềm. Luôn có sự cạnh tranh lớn cho những việc hàng ngày, từ chế độ đãi ngộ đến lôi kéo học trò giỏi, giúp sinh viên tìm việc,  hay thuê những đồng nghiệp trẻ để xây dựng nhóm nghiên cứu. Một người Mỹ khá nổi tiếng với Việt Nam là Henry Kissinger, xuất thân hàn lâm nhưng sau này trở thành một chính trị gia rất cơ hội, được cho là đã nói: “Những cuộc tranh đấu trong hàn lâm bao giờ cũng rất gay gắt, vì miếng mồi quá nhỏ bé!” (“Academic politics are so vicious precisely because the stakes are so small.”). Câu này tất nhiên có ý mỉa mai, nhưng cũng phản ánh một phần sự thật.

3) Nhiều người đam mê khoa học thường có tính tò mò bẩm sinh và mãnh liệt. Thật ra đây gần như là một điều kiện cần để theo đuổi sự nghiệp khoa học lâu dài. Cùng với các kỹ năng nghiên cứu được tôi luyện và khả năng tập trung cao, họ thường nhảy vào các lĩnh vực mới không quá khó khăn nếu thích. Khi tiếp xúc với đồng nghiệp tôi thường ngỡ ngàng trước những năng lực đa dạng của họ: từ âm nhạc hội họa văn chương, đến thể thao mạo hiểm. Có một đồng tác giả của giáo sư Ngô Bảo Châu còn đạo diễn và đóng phim cấp 2 rưỡi khá thành công!

Một giáo sư nổi tiếng người Việt, đang khá thân mật với diễn viên phim cấp 2.5!
Một giáo sư Việt nổi tiếng, đang khá thân mật với diễn viên phim cấp 2.718…!

4) Nghiên cứu khoa học ngày càng trở thành một hoạt động rộng trên toàn cầu. Nếu như cách đây 50 năm, các nghiên cứu chủ đề khoa học phức tạp thường chỉ diễn ra ở những trung tâm nổi tiếng, thì nay việc nghiên cứu những chủ đề này đã lan tỏa rất rộng, đến cả những đại học ở thế giới thứ ba. Một phần lớn thời gian của các giáo sư Toán hiện đại được dành cho việc duy trì và phát triển một hệ thống cộng tác viên khắp thế giới. Tất nhiên, điều này đòi hỏi kỹ năng mềm (tuy trước hết vẫn phải có kỹ năng “cứng”, tức là khả năng nghiên cứu khoa học). Chưa kể, việc đi chu du khắp thế giới cũng cung cấp nhiều kinh nghiệm sống quí báu.

Một giáo sư Việt nổi tiếng khác, đang say mê tìm hiểu cuộc sống ở Zurich.
Một giáo sư Việt nổi tiếng khác, đang say mê tìm hiểu cuộc sống ở Zurich.

Và có lẽ, để kết thúc bài viết này  một cách thích hợp, chúng ta hãy nhìn nhận một trong những thông điệp ẩn giấu trong câu chuyện tôi kể ở phần mở đầu: muốn mang lại niềm vui cho cuộc đời, dù cách này hay cách khác, đều rất cần kỹ năng mềm!

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s