Tản mạn về nghề giáo sư

  1. Ở Mỹ, giáo sư là một nghề. Những người làm nghề này ra đường thường nói giản dị: “Tôi dạy/làm việc ở trường X, viện Y”. Rất hiếm khi nhắc đến chữ “giáo sư”. Có một lần đã lâu ở nhà người quen tôi ngồi uống rượu cạnh một ông béo béo ăn mặc rất bình dân, giống mình. Hỏi ông ấy làm gì thì được trả lời “Tôi dạy ở Boston”. Cả hội ngồi gật gù chẳng nói gì thêm. Về nhà tra tên mới biết là có giải Fields năm 1998. Chuyện rất bình thường ở huyện, hê hê.

2. Giống như mọi nghề, giá trị của nghề giáo sư cũng có tiêu chuẩn khá rõ ràng. Đối với đồng nghiệp, đó là chất lượng và số lượng của các công trình nghiên cứu gần đây, là uy tín trong và ngoài nước, là chất lượng giảng dạy và thành công của học trò, và những đóng góp cho cộng đồng như tổ chức hội thảo, phản biện khoa học. Dân khoa học soi nhau rất kỹ, vì tò mò và thói quen tìm đến gốc vấn đề đã thành bản chất. Cô sinh viên mắt nai đó có thể nghe như nuốt từng lời của bạn trong buổi tiệc, nhưng về đến phòng là cô ấy sẽ google ngay xem bạn gần đây nghiên cứu được gì, được mời đi nói chuyện ở đâu, sinh viên bình luận thế nào về bạn. Muốn lừa con nhà người ta thời buổi này đâu có dễ, nên phần lớn phải khiêm tốn! Mà có lừa ai được, thì cũng rất khó lừa bản thân mình.

3. Đối với vợ, chất lượng của giáo sư lại phụ thuộc vào mức lương và số lượng bỉm các giáo sư thay cho con hàng tháng. Còn đối với bản thân, đó là  thỏa mãn được những tiêu chí trên, và  có niềm vui mỗi ngày trong nghiên cứu giảng dạy.  Được tự do rất đáng kể về mặt tinh thần, được hàng ngày  khám phá những kiến thức mới (dù chỉ là kiến thức khá viển vông), được thường xuyên tiếp xúc với những người thông minh và khát khao hiểu biết,  đó thực sự là đặc ân lớn nhất xã hội dành cho nghề này.

Nếu như có được những điều trên thì ra ngoài đường có người gọi mình là giáo sư (thật lòng hay mỉa mai), cũng chỉ cảm thấy vui. Có tình cờ ngồi cùng phòng làm việc hay uống rượu với người được giải Fields hay Nobel thì cũng cứ nhìn thẳng vào mắt người ta mà nói chuyện. Còn nếu không thì chẳng có nỗ lực đánh bóng cá nhân nào che lấp được sự thiếu tự tin trong mắt bạn.

4. Giáo sư cũng có chút nghĩa vụ đối với xã hội. Vì nói cho công bằng,  xã hội nào (trừ một vài trường hợp man rợ đặc biệt như Khmer đỏ hay Cách mạng văn hóa) cũng dành cho nghề này sự trân trọng tương đối. Ngay ở Mỹ là đất nước rất thực tế, nhưng những người này vẫn được lắng nghe và kính nể nhất định, từ các buổi thịt nướng bình dân đến những thảo luận quan trọng của đất nước. Nhiều nghề như chính khách, thương gia,  luật sư, cảnh sát đều có thể bị chế giễu khá cay độc, nhưng ít ai đụng đến các giáo sư.

Nghĩa vụ với xã hội ở đây đơn giản chỉ là  cung cấp kiến thức trong  chuyên môn của mình đến với quần chúng. Phải chính xác và trung thực trong phạm vi hiểu biết của mình (đương nhiên hiểu biết ấy có thể sai hoặc sẽ sai trong tương lai). Nhưng quan trọng  là phải trung thực. Nói chuyện vĩ mô ở đây không cần thiết, tôi chỉ có một ví dụ cụ thể rất nhỏ nhoi. Cách đây vài tháng tôi được đề nghị quảng bá cho một sự kiện giáo dục khoa học công nghệ (STEM) cho trẻ em. Để nhờ các em sinh viên trong trường tham gia cho xôm một chút, tôi phải giải thích kỹ cho các em đây là sự kiện thuần túy giáo dục. Phải đề nghị các bạn tổ chức gửi cho tấm biển cổ động không có cờ đỏ sao vàng. Khi viết lên FB để ủng hộ, tôi phải nói rõ là mình không có liên quan trực tiếp hay hưởng lợi gì từ các hoạt động ở Việt Nam. Những điều nghe hơi ngớ ngẩn, nhưng là bắt buộc tối thiểu đối với người trí thức trong các xã hội kém dân chủ như Mỹ!

5. Tôi ủng hộ việc chuyển quyền phong giáo sư về cho đại học. Con người thường trở nên nhát và ma lanh hơn khi có liên quan đến quyền lợi. Vấn đề là giao cho ai kiểm soát quyền lợi ấy, nhà nước hay trường đại học? Ở Mỹ các trường có quyền lớn, nên nhiều giáo sư ở đây có thể rất hăng hái bàn luận chuyện quốc gia đại sự nhưng lại co vòi làm ngơ trước những bất công ngay gần (có nhiều chuyện lúc nào có thời gian sẽ tường thuật). Nhưng sai lầm trong chính sách nhà nước thường có hậu quả lớn hơn rất nhiều so với sai lầm của một trường riêng lẻ. Có lẽ vì thế, hãy giao quyền cho trường, để trí thức Việt có cơ hội trung thực hơn với nhà nước.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s