Con trai của Saul

(trước thềm Oscar 2016)

Khoa học hiện đại có thể đo được những tín hiệu nhỏ nhất từ những góc tối sâu thẳm của vũ trụ, nhưng chúng ta còn rất mù mờ về những góc tối trong tâm hồn con người. Đó là cảm giác của tôi về “Con trai của Saul” (“Son of Saul”, Hungary), một bộ phim đang rất được chú ý trong cuộc đua tranh giải Oscar cho phim nước ngoài hay nhất.

Chủ đề thảm họa Holocaust hoàn toàn không phải là mới, nhưng bộ phim mô tả một góc khuất rất ít khi được khai thác trong văn học và điện ảnh, vì nó đặt ra những câu hỏi ảm đạm không dễ chịu chút nào với người xem. Đó là những Sondercommandos (“đội đặc biệt”) trong các trại diệt chủng của phát xít Đức. Một tên gọi khá tầm thường, nhưng những người đam mê lịch sử chắc sẽ không lạ, vì những tội ác ghê tởm nhất thường  được che dấu dưới những cái tên  nhợt nhạt và mơ hồ.

Được lựa chọn từ các tù nhân, họ chính  là những người đã trực tiếp thực hiện phần lớn các công đoạn của bộ máy giết người chuyên nghiệp nhất trong lịch sử. Họ đưa các tù nhân khác (phần lớn là phụ nữ, người già và trẻ con) từ tàu hỏa  vào thẳng phòng hơi ngạt (được ngụy tranh như phòng tắm), giữ thái độ bình thản để đám đông không hoảng sợ, dỗ dành các em bé cởi đồ, và khóa cửa phòng. Sau khi tất cả đã chết, họ  chở các xác chết đi chôn hoặc đốt trong lò thiêu. Có khi họ nhận ra chính người thân của mình trong đống xác, và phim Con trai của Saul được phát triển từ một chi tiết như vậy.

Chỉ có một công đoạn duy nhất họ không phải làm, đó là đổ hơi độc từ trên nóc nhà xuống. Vì tính chất đặc biệt trong công việc của họ, những người này cũng được đối xử đặc biệt, ở một khu riêng và được ăn uống tốt hơn. Dù vậy, họ chỉ được sống trung bình khoảng 3 tháng, vì đã biết quá nhiều bí mật. Khi đội mới được chọn, nhiệm vụ đầu tiên của họ thường là chôn những thành viên của đội trước, vừa mới bị thủ tiêu. Cũng có một vài trường hợp nổi loạn, nhưng phần lớn nhẫn nại thực hiện nhiệm vụ của mình cho đến lúc chết.

Có thể hiểu vì sao số phận của những con người này lại gây nhiều tranh cãi đến vậy. Khi chiến tranh mới kết thúc, họ bị coi như những kẻ phản bội đáng nguyền rủa. Chỉ để được sống thêm vài tháng, họ đã góp phần đẩy nhanh cái chết của cả triệu đồng bào của mình. (Trong vòng chưa đến 1 năm, gần 1 triệu người Do thái ở Hungary đã chết trong các trại diệt chủng). Và cuộc tranh cãi về chủ đề này rất nhậy cảm, vì nó có thể mở rộng ra  về thái độ “ngoan ngoãn” đi vào chỗ chết của những người Do thái châu Âu, về câu hỏi có phải tính tổ chức của họ thực ra đã góp phần làm cuộc diệt chủng trở nên dễ dàng hơn?

Nhưng khi chiến tranh đã lùi xa, cái nhìn về họ cũng trở nên đa chiều hơn. Cái nguy hiểm của các chế độ toàn trị là biến những người hết sức bình thường thành tòng phạm trong những tội ác vô nhân tính. Và chúng ta có quyền gì phán xét họ, khi chưa phải trải qua địa ngục trần gian mà họ phải nếm trải? Những tài liệu được tìm thấy cũng đưa ra ánh sáng những nỗ lực tuyệt vọng của nhiều thành viên  Sondercommandos, dù chỉ để cứu rỗi linh hồn của mình: ghi lại nhật ký, bí mật chụp ảnh công cuộc thảm sát, hay thậm chí nổi loạn.

Một chi tiết khá tinh tế trong “Con trai của Saul”, đó là chúng ta thật ra không thể biết chắc có phải cái xác mà Saul tìm được trong phòng hơi ngạt là con trai của anh hay không? Hay những nỗ lực để cho cậu bé đó được hưởng một tang lễ đúng phong tục, chỉ là một hành động để anh có thể cứu vớt linh hồn mình? Các nhà làm phim đã để mở chi tiết này.

Một điều khá thú vị về bộ phim, đó là mặc dù chủ đề cực kỳ gai góc, nhưng những nhân vật chủ chốt lại gần như không có kinh nghiệm gì. Đây là phim đầu tay của đạo diễn László Nemes. Còn nam diễn viên chính, Géza Röhrig, thậm chí còn không phải là diễn viên chuyên nghiệp mà chỉ là nhà thơ! Đây thật ra không phải là điều lạ. Ba bộ phim gần đây của Đông Âu tham gia Oscar đều có hoàn cảnh tương tự: chủ đề rất khó, nhưng được thực hiện bởi những “tay mơ”. “The live of others”, về chế độ Đông Đức và sự tự do của người nghệ sĩ, cũng được thực hiện bởi một đạo diễn đầu tay. Và “Ida”, một phim rất sâu sắc cũng về những vết thương chiến tranh và vai trò của tôn giáo ở Ba Lan, đã trao vai diễn chính cho một cô gái không chuyên! Cả hai phim đó đều đã đoạt giải Oscar cho phim nước ngoài hay nhất.

Dù biết rằng làm phim để “lấy giải” cũng có những thủ thuật riêng, nhưng không thể phủ nhận sự tài hoa và sâu sắc trong những sản phẩm này. Tại sao những con người mới vào nghề lại có thể làm những tác phẩm xuất sắc như vậy, với kinh phí rất nhỏ so với phim Holywood (hay thậm chí còn ít hơn so với những bộ phim Việt Nam đình đám)? Vì lịch sử của họ cay đắng và đa dạng? Hay vì họ được thẩm thấu lịch sử tốt hơn, được  tự do (và chịu khó) tìm hiểu và trăn trở về lịch sử hơn? Tôi không có tâm hồn nhậy cảm và phức tạp của một nghệ sĩ, nên chỉ nhìn thấy câu trả lời  rất rõ ràng, đó là lí do thứ hai.

 

 

 

 

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s